รู้ก้างๆ
ทั้งหมดความเชื่อจินตนาการชื่อและภาษาชื่อเมืองเวลาและภาษาตำนานของใช้ในบ้านประวัติศาสตร์

หน้าแรก › ของใช้ในบ้าน

ของใช้ในบ้านอ่าน 4 นาที

ก่อนมีส้วม คนไทยไปทำธุระที่ไหน? จาก "ไปทุ่ง" ถึง "ส้วมคอห่าน"

รู้ก้างๆ · 16 พ.ย. 2569

เมื่อก่อนบ้านคนไทยส่วนใหญ่ไม่มีส้วม แล้วถ้าปวดท้องกลางดึกต้องไปทำธุระที่ไหน เรื่องนี้ฟังดูขำ แต่เป็นเรื่องจริงของคนไทยเมื่อร้อยกว่าปีก่อน และเกี่ยวพันไปถึงโรคระบาดกับการรักษาความสะอาดของบ้านเมือง

โหวตก่อนอ่าน: บ้านคุณเคยใช้แบบไหน?
กดเลือกได้ 1 ข้อ

ปวดหนักก็ "ไปทุ่ง"

คนสมัยก่อนเวลาปวดหนัก ก็ออกไป "ไปทุ่ง" หรือเดินเข้าป่าหลังบ้าน ส่วนบ้านที่ปลูกอยู่ริมน้ำก็ถ่ายลงแม่น้ำลำคลองไปเลย แหล่งข้อมูลยังเล่าว่าคนทั่วไปมักไปทำธุระตามสวน ที่รกร้าง หรือไปใช้ส้วมของวัด

สำหรับคนรุ่นเราที่โตมากับห้องน้ำในบ้าน อาจนึกภาพไม่ออก แต่ในยุคที่บ้านเรือนยังอยู่ห่างกัน มีทุ่งนาและสวนล้อมรอบ วิธีนี้คือเรื่องปกติของชีวิตประจำวัน

ห้องแถวในเมือง ใช้กระโถน

ในเมืองก็ไม่ได้สะดวกกว่ากันนัก ห้องแถวริมถนนในกรุงเทพฯ สมัยรัชกาลที่ 5 มักไม่มีส้วม เจ้าของบ้านจึงถ่ายใส่กระโถน แล้วให้คนในบ้านหรือบ่าวเอาไปเททิ้งในคลองหรือแม่น้ำ

ปัญหาคือเมื่อกรุงเทพฯ มีคนอยู่แน่นขึ้น โรคระบาดก็ตามมา เพราะน้ำในคลองที่ผู้คนใช้ดื่มใช้อาบ ก็คือน้ำเดียวกับที่ถ่ายและเทของเสียลงไป

ภาพประกอบจากคลิป

พ.ศ. 2440 ตั้งกรมสุขาภิบาล มีส้วมสาธารณะให้ใช้ฟรี

ใน พ.ศ. 2440 สมัยรัชกาลที่ 5 จึงตั้งกรมสุขาภิบาลขึ้น และสร้างส้วมสาธารณะให้คนใช้ได้ฟรี ส้วมยุคนั้นเรียกว่า "ส้วมถังเท" ข้างใต้มีถังรองไว้ และต้องมีคนมาขนไปเททุกวัน

คนขนส่วนใหญ่คือกุลีจีน ที่หาบถังไปทั่วเมือง เป็นงานหนักและกลิ่นแรง แต่เป็นงานสำคัญที่ทำให้เมืองสะอาดขึ้น

ส้วมหลุม กับตะเกียงตอนดึก

ส่วนชาวบ้านต่างจังหวัดใช้ "ส้วมหลุม" คือขุดหลุมลึกลงไปในดิน มีเพิงไม้บังไว้ และตั้งห่างจากตัวบ้านออกไป

ผู้ใหญ่หลายคนยังจำได้ดีว่า ถ้าปวดท้องตอนดึก ต้องถือตะเกียงเดินฝ่าความมืดไปส้วมหลุม ระหว่างทางก็กลัวทั้งงูทั้งผี

ภาพประกอบจากคลิป

ทำไมเรียก "ส้วมคอห่าน"

แล้วส้วมคอห่านก็มาเปลี่ยนทุกอย่าง ส้วมแบบนี้เป็นโถนั่งยองที่ท่อข้างใต้โค้งงอเหมือนคอห่าน จึงได้ชื่อนี้มา น้ำที่ค้างอยู่ในคอโค้งช่วยกันกลิ่นและกันแมลงวัน ใช้เสร็จก็แค่ตักน้ำราด

เล่ากันว่าคนคิดส้วมคอห่านคือพระยานครพระราม (สวัสดิ์ มหากายี) สมัยเป็นผู้ว่าราชการเมืองอุตรดิตถ์ ราว พ.ศ. 2467 แต่ข้อมูลนี้ยังไม่พบในงานวิชาการ จึงควรฟังไว้เป็นเรื่องเล่า

รู้หรือไม่เชื่อกันว่าคำว่า "ห้องสุขา" ที่เราใช้ทุกวันนี้ มาจากคำว่า "สุขาภิบาล" คำเดียวกับชื่อกรมสุขาภิบาลที่ตั้งขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2440

อ่านต่อ: ก่อนมีตู้เย็น คนไทยเก็บอาหารยังไง? →

จากไปทุ่ง สู่ชักโครกกับสายฉีด

ทุกวันนี้บ้านคนไทยมีส้วมใช้กว่าร้อยละ 99.8 ตามที่อธิบดีกรมอนามัยกล่าวไว้ในวันส้วมโลก พ.ศ. 2568 จากยุคที่ต้องไปทุ่งหรือถ่ายลงคลอง กลายมาเป็นชักโครกกับสายฉีด ในเวลาแค่ร้อยกว่าปี

สรุป

ห้องน้ำเล็กๆ ในบ้านที่เราใช้ทุกวัน คือผลของการเปลี่ยนแปลงหลายขั้น ตั้งแต่ไปทุ่ง กระโถน ส้วมถังเท ส้วมหลุม จนถึงส้วมคอห่านและชักโครก ลองถามผู้ใหญ่ในบ้านดูว่าเคยใช้ส้วมแบบไหนมาก่อน อาจได้เรื่องเล่าขำๆ ที่ไม่เคยรู้

ดูเรื่องนี้แบบคลิปสั้นYouTubeFacebook

ข้อเท็จจริงในเรื่องนี้

  1. ศิลปวัฒนธรรม "ปลดทุกข์เรื่องใหญ่! ราษฎรสมัย ร.5 ขับถ่ายอย่างไร? เมื่อห้องแถวริมถนนยังไม่มี ส้วม" — ห้องแถวไม่มีส้วม, ถ่ายใส่กระโถนให้บ่าวเททิ้งแม่น้ำ, คนทั่วไปไปสวน/ที่รกร้าง/ส้วมวัด; ตั้งกรมสุขาภิบาล พ.ศ. 2440; ส้วมสาธารณะให้ใช้ฟรี; ส้วมถังเท
  2. ศิลปวัฒนธรรม "พัฒนาการ ส้วม ที่เคียงคู่สังคมไทย ห้องน้ำแบบ ส้วมหลุม ถึง คอห่าน" https://www.silpa-mag.com/?p=33801
  3. ศิลปวัฒนธรรม "กุลีจีน แรงงานสำคัญเสี่ยงชีวิตจัดเก็บอุจจาระ สมัยรัชกาลที่ 5" https://www.silpa-mag.com/?p=158648
  4. ศิลปวัฒนธรรม "ห้องสุขา ที่เราใช้ปลดทุกข์ ย่อมาจากคำว่าอะไร" https://www.silpa-mag.com/?p=137842
  5. Hfocus "ประวัติศาสตร์การใช้ส้วมในประเทศไทย" https://www.hfocus.org/content/2018/04/15709
  6. โพสต์ทูเดย์ — พระราชกำหนดสุขาภิบาลกรุงเทพฯ ร.ศ. 116 (2440) https://www.posttoday.com/lifestyle/429942
  7. jikyhouse.com "ส้วมหลุม ส้วมโบราณ ..." — พระยานครพระราม (สวัสดิ์ มหากายี) ประดิษฐ์ส้วมคอห่าน พ.ศ. 2467 สมัยเป็นผู้ว่าราชการสวรรคโลก/อุตรดิตถ์
  8. ฐานเศรษฐกิจ (วันส้วมโลก 2568) — อธิบดีกรมอนามัย: ครัวเรือนไทยมีส้วมกว่าร้อยละ 99.8 https://www.thansettakij.com/health-wellness/wellbeing/644404

แหล่งอ้างอิง

  1. silpa-mag.com
  2. 2. ศิลปวัฒนธรรม "พัฒนาการ ส้วม ที่เคียงคู่สังคมไทย ห้องน้ำแบบ ส้วมหลุม ถึง คอห่าน"
  3. 3. ศิลปวัฒนธรรม "กุลีจีน แรงงานสำคัญเสี่ยงชีวิตจัดเก็บอุจจาระ สมัยรัชกาลที่ 5"
  4. 4. ศิลปวัฒนธรรม "ห้องสุขา ที่เราใช้ปลดทุกข์ ย่อมาจากคำว่าอะไร"
  5. 5. Hfocus "ประวัติศาสตร์การใช้ส้วมในประเทศไทย"
  6. 6. โพสต์ทูเดย์ — พระราชกำหนดสุขาภิบาลกรุงเทพฯ ร.ศ. 116 (2440)
  7. 8. ฐานเศรษฐกิจ (วันส้วมโลก 2568) — อธิบดีกรมอนามัย: ครัวเรือนไทยมีส้วมกว่าร้อยละ 99.8

ข้อที่ยังไม่ยืนยัน

  • แหล่งที่ใช้เป็นบทความออนไลน์ (ศิลปวัฒนธรรม, Hfocus, โพสต์ทูเดย์, ฐานเศรษฐกิจ) บางหน้าเปิดอ่านฉบับเต็มไม่ได้ ข้อมูลมาจากผลค้นหา
  • ผู้ประดิษฐ์ส้วมคอห่าน (พระยานครพระราม) และปี 2467 มาจากเว็บไซต์บริษัทวัสดุก่อสร้าง ยังไม่ได้ยืนยันกับงานวิชาการ จึงเขียนว่า "เล่ากันว่า"
  • ที่มาของคำว่า "สุขา" จาก "สุขาภิบาล" ยังไม่พบแหล่งยืนยันตรง จึงเขียนว่า "เชื่อกันว่า"
  • ปีตั้งกรมสุขาภิบาล พ.ศ. 2440 ยังไม่ได้เทียบกับราชกิจจานุเบกษา
  • เรื่องโรคระบาดในกรุงเทพฯ ยุคนั้นเป็นความรู้ทั่วไป ยังไม่ได้เปิดแหล่งเฉพาะ

ค้นจากแหล่งออนไลน์ ยังไม่ได้เทียบกับงานวิชาการทุกข้อ ถ้าพบข้อผิดพลาด บอกเราได้ที่คอมเมนต์ใต้คลิป

อ่านต่อ