
ทำไมเรียก "โมง" กับ "ทุ่ม"? คนสมัยก่อนรู้เวลาได้อย่างไร
หกโมงเย็นผ่านไปแค่ชั่วโมงเดียว ทำไมกลายเป็นหนึ่งทุ่ม คำตอบคือคนสมัยก่อนไม่ได้ "ดู" เวลาจากหน้าปัดนาฬิกา แต่ "ฟัง" เวลาจากเสียงฆ้องและเสียงกลอง
ก่อนมีนาฬิกา คนดูเวลาจากธรรมชาติ
ในยุคที่ยังไม่มีนาฬิกาติดบ้าน ชาวบ้านอาศัยสิ่งรอบตัวบอกเวลา กลางวันดูจากดวงอาทิตย์ เงาที่สั้นที่สุดของวันคือเวลาเที่ยง ส่วนตอนใกล้รุ่ง เสียงไก่ขันคือสัญญาณว่าวันใหม่กำลังจะเริ่ม
วิธีนี้ใช้ได้ในหมู่บ้าน แต่ในเมืองที่มีราชการ มีเวรยาม และมีวัด ต้องการเวลาที่ตรงกันมากกว่านั้น จึงต้องมีคนคอย "ตีบอกเวลา" ให้ทั้งเมืองได้ยินพร้อมกัน
โมง มาจากเสียงฆ้อง ทุ่ม มาจากเสียงกลอง
คำอธิบายที่ยอมรับกันทั่วไปคือ กลางวันจะตีฆ้องบอกเวลา เสียงฆ้องดัง "โหม่ง" จึงเรียกชั่วโมงกลางวันว่า "โมง" พอตกค่ำเปลี่ยนมาตีกลอง เสียงกลองดัง "ตุ้ม" จึงเรียกชั่วโมงกลางคืนว่า "ทุ่ม" แหล่งข้อมูลบางแห่งใช้คำว่า "เชื่อกันว่า" กับที่มานี้ เพราะเป็นคำอธิบายที่เล่าต่อกันมา
ส่วนช่วงหลังเที่ยงคืน เรียกตามท่าของคนตี จึงเป็น "ตีหนึ่ง ตีสอง" ไปจนถึงตีห้า และยังมีคำว่า "ย่ำรุ่ง" กับ "ย่ำค่ำ" ซึ่งหมายถึงการตีรัวๆ เพื่อบอกว่ากลางวันกับกลางคืนกำลังสลับกัน
รู้หรือไม่ระบบเรียกเวลาแบบนี้ใช้มาตั้งแต่สมัยอยุธยา และถูกจัดให้เป็นระบบเดียวกันในประกาศ "ใช้ทุ่มโมงยาม" สมัยรัชกาลที่ 5 (ร.ศ. 119)
อ่านต่อ: ร้อยกว่าปีก่อน "ตีหนึ่ง" เคยต้องเรียกว่า "เจ็ดทุ่ม" →
จับเวลาด้วยกะลาเจาะรู
แล้วคนตีฆ้องตีกลองรู้ได้อย่างไรว่าครบชั่วโมงแล้ว เครื่องมือหนึ่งที่ใช้จับเวลาคือ "นาฬิกากะลา" นำกะลามะพร้าวมาเจาะรูเล็กๆ ลอยไว้ในอ่างน้ำ น้ำจะค่อยๆ ซึมเข้ามา เมื่อกะลาจมลงเมื่อไหร่ก็ถือว่าหมดเวลาหนึ่งช่วง
ที่วัดก็มีเสียงบอกเวลาของตัวเอง คือ "กลองเพล" ตีบอกเวลาพระฉันอาหารก่อนเที่ยง เสียงกลองเพลจึงกลายเป็นสัญญาณบอกเวลาใกล้เที่ยงของคนในละแวกวัดไปด้วย
หอกลองประจำเมือง
กรุงเทพฯ สมัยก่อนมี "หอกลอง" ประจำเมือง บทความหลายแหล่งเล่าว่าบนหอมีกลองใหญ่สามใบ ใบหนึ่งใช้ตีบอกเวลา อีกสองใบใช้ตีเตือนเมื่อเกิดไฟไหม้และเมื่อมีข้าศึก เสียงกลองจึงเป็นทั้งนาฬิกาและสัญญาณเตือนภัยของคนทั้งเมือง
จากหอนาฬิกาหลวง สู่ปืนเที่ยง
เมื่อนาฬิกาแบบตะวันตกเข้ามา สมัยรัชกาลที่ 4 โปรดให้สร้างหอนาฬิกาหลวง (พระที่นั่งภูวดลทัศไนย) ขึ้นในพระบรมมหาราชวัง เมื่อ พ.ศ. 2395
ต่อมาในสมัยรัชกาลที่ 5 มีประกาศให้ยิงปืนใหญ่บอกเวลาเที่ยงทุกวัน เมื่อ พ.ศ. 2431 เล่ากันว่าคนที่อยู่ไกลจนไม่ได้ยินเสียงปืน ถูกเรียกว่าอยู่ "ไกลปืนเที่ยง" จนกลายเป็นสำนวนที่ใช้มาถึงวันนี้ หมายถึงคนที่อยู่ห่างไกลความเจริญหรือไม่รู้ข่าวสาร

วันที่ไทยปรับเวลาเร็วขึ้น 17 นาที 56 วินาที
เวลาที่เราใช้ทุกวันนี้เริ่มเมื่อวันที่ 1 เมษายน พ.ศ. 2463 ไทยปรับเวลาให้เร็วขึ้น 17 นาที 56 วินาที เพื่อให้ตรงกับเวลามาตรฐานสากล (GMT+7) จากเดิมที่ใช้เวลาตามตำแหน่งของกรุงเทพฯ
สรุป
ทุกวันนี้เรามีนาฬิกาอยู่ในมือถือ แต่ยังพูดว่า "ทุ่ม" ว่า "โมง" กันทุกวัน คำเล็กๆ สองคำนี้คือร่องรอยของยุคที่คนทั้งเมืองฟังเวลาจากเสียงฆ้องกับเสียงกลองพร้อมกัน
ข้อเท็จจริงในเรื่องนี้
- โมง / ทุ่ม / ตี มาจากเสียงและท่าตีบอกเวลา (ฆ้องกลางวัน กลองกลางคืน) · ย่ำรุ่ง–ย่ำค่ำ = ตีรัวบอกการเปลี่ยนช่วงวัน
- นาฬิกากะลา: กะลาเจาะรูลอยน้ำ จมเมื่อไรถือว่าหมดเวลา · การตีกลองเพลของพระสงฆ์ · การยิงปืนบอกเวลา
- หอนาฬิกาหลวง (พระที่นั่งภูวดลทัศไนย) สร้าง พ.ศ. 2395 สมัยรัชกาลที่ 4 · ประกาศยิงปืนเที่ยงทุกวัน พ.ศ. 2431 · 1 เม.ย. 2463 ปรับเวลาเร็วขึ้น 17 นาที 56 วินาที เป็น GMT+7
- หอกลองกรุงเทพ: กลองย่ำพระสุริย์ศรี (บอกเวลา) กลองอัคคีพินาศ (ไฟไหม้) กลองพิฆาตไพรี (ข้าศึก)
แหล่งอ้างอิง
- วิกิพีเดียไทย "นาฬิกาหกชั่วโมง"
- Wikipedia "Thai six-hour clock" (ฉบับอังกฤษใช้คำว่า "thought to have originated" = เชื่อก
- วิกิพีเดียไทย "นาฬิกา"
- วิกิพีเดียไทย "เวลามาตรฐานไทย"
- ศิลปวัฒนธรรม (เห็นเฉพาะข้อความสรุปจากผลค้นหา)
- ศิลปวัฒนธรรม (เห็นเฉพาะข้อความสรุปจากผลค้นหา)
- ศิลปวัฒนธรรม (เห็นเฉพาะข้อความสรุปจากผลค้นหา)
- เสียงเอฟเฟกต์จากการอัดเสียงจริง (CC0, Freesound): ฆ้อง · กลอง · ปืนใหญ่
- เสียงเอฟเฟกต์จากการอัดเสียงจริง (CC0, Freesound): ฆ้อง · กลอง · ปืนใหญ่
- เสียงเอฟเฟกต์จากการอัดเสียงจริง (CC0, Freesound): ฆ้อง · กลอง · ปืนใหญ่
ข้อที่ยังไม่ยืนยัน
- แหล่งที่ใช้เป็นแหล่งทุติยภูมิ (วิกิพีเดียและบทความออนไลน์) ยังไม่ได้เทียบกับราชกิจจานุเบกษาโดยตรง
- ที่มาของคำว่าโมงและทุ่มเป็นคำอธิบายที่ยอมรับกันทั่วไป แต่บางแหล่งใช้คำว่า "เชื่อกันว่า"
- ที่มาของสำนวน "ไกลปืนเที่ยง" เป็นคำอธิบายที่เล่ากันทั่วไป ยังไม่พบแหล่งชั้นต้น
- เรื่องกลองสามใบบนหอกลองมาจากบทความและเว็บข่าว ไม่ใช่เอกสารทางการ



